| |
|
Rằm tháng 7 Âm lịch hàng năm là ngày xá tội vong nhân,
dân gian gọi một cách nôm na là ngày cúng cô hồn. Nhưng đây cũng c̣n là
ngày báo hiếu mà giới tăng ni Phật tử gọi là ngày lễ Vu Lan. Vậy lễ này
và lễ cúng cô hồn có phải là một hay không ? Và đâu là xuất xứ của hai
tiếng " Vu Lan " ?
Lễ Vu Lan bắt nguồn từ sự tích về ḷng hiếu thảo của Ông
Ma Ha Một Đặc Già La, thường gọi là Đại Mục Kiền Liên, gọi tắt là Mục
Liên. Vốn là một tu sĩ khác đạo, về sau Mục Liên đă quy y và trở thành
một đệ tử lớn của Phật, đạt được sáu phép thần thông rồi được liệt vào
hạng thần thông đệ nhất trong hàng đệ tử của Phật. Sau khi đă chứng quả
A La Hán, Mục Liên ngậm ngùi nhớ đến mẫu thân, bèn dùng huệ nhăn nh́n
xuống các cơi khổ mà t́m th́ thấy mẹ đă đọa vào kiếp ngạ quỷ (quỷ đói)
nơi địa ngục A T́. Thân h́nh tiều tụy, da bọc xương, bụng ỏng đầu to, cổ
như cọng cỏ. Mẹ Mục Liên đói không được ăn, khát không được uống. Quá
thương cảm xót xa, Mục Liên vận dụng phép thần thông, tức tốc đến chỗ mẹ.
Tay bưng bát cơm dâng mẹ mà nước mắt lưng tṛng. Mẹ Mục Liên v́ đói khát
lâu ngày nên giật vội bát cơm mà ăn. Tay trái bưng bát, tay phải bốc cơm
nhưng chưa vào đến miệng th́ cơm đă hóa thành lửa. Mục Liên đau đớn vô
cùng, khóc than thảm thiết rồi trở về bạch chuyện với Đức Phật để xin
được chỉ dạy cách cứu mẹ.
Phật cho Mục Liên biết v́ nghiệp chướng của các kiếp trước mà mẹ ông mới
phải sanh vào nơi ác đạo làm loài ngạ quỷ. Một ḿnh Mục Liên th́ vô
phương cứu được mẹ dù ông có thần thông đến đâu và dù ḷng hiếu thảo của
ông có thấu đến đất trời, động đến thần thánh. Phải nhờ đến uy đức của
chúng tăng khắp các nẻo đồng tâm hiệp ư cầu xin cứu rỗi cho mới được.
Bởi vậy, Phật dạy Mục Liên phải thành kính đi rước chư tăng khắp mười
phương về, đặc biệt là các vị đă chứng được bốn quả thánh hoặc đă đạt
được sáu phép thần thông. Nhờ công đức cầu nguyện của các vị này, vong
linh mẹ Mục Liên mới thoát khỏi khổ đạo. Phật lại dạy Mục Liên sắm đủ
các món để dâng cúng các vị ấy, nào là thức thức thời trân, hương dâu
đèn nến, giường chơng chiếu gối, chăn màn quần áo, thau rửa mặt, khăn
lau tay cùng các món nhật dụng khác. Đúng vào ngày rằm tháng 7 th́ lập
trai đàn để cầu nguyện, thiết trai diên để mời chư tăng thọ thực. Trước
khi thọ thực, các vị này sẽ tuân theo lời dạy của Đức Phật mà chú tâm
cầu nguyện cho cha mẹ và ông bà bảy đời của thí chủ được siêu thoát. Mục
Liên làm đúng như lời Phật dạy. Quả nhiên vong mẫu của ông được thoát
khỏi kiếp ngạ quỷ mà sanh về cảnh giới lành. Cách thức cúng dường để cầu
siêu đó gọi là Vu Lan bồn pháp, lễ cúng đó gọi là Vu Lan bồn hội, c̣n bộ
kinh ghi chép sự tích trên đây th́ gọi là Vu Lan bồn kinh.
Ngày rằm tháng 7 do đó được gọi là ngày lễ Vu Lan. Vậy lễ này có phải
cũng là lễ cúng cô hồn hay không ? Không ! Đây là hai lễ cúng khác nhau
được cử hành trong cùng một ngày. Sự tích lễ cúng cô hồn đại khái như
sau : Cứ theo "Phật Thuyết Cứu Bạt Diệm Khẩu Ngạ Quỷ Đà La Ni Kinh" mà
suy th́ việc cúng cô hồn có liên quan đến câu chuyện giữa ông A Nan Đà,
thường gọi tắt là A Nan, với một con quỷ miệng lửa (diệm khẩu) cũng gọi
là quỷ mặt cháy (diệm nhiên). Có một buổi tối, A Nan đang ngồi trong
tịnh thất th́ thấy một con ngạ quỷ thân thể khô gầy, cổ nhỏ mà dài,
miệng nhả ra lửa bước vào. Quỷ cho biết rằng ba ngày sau A Nan sẽ chết
và sẽ luân hồi vào cơi ngạ quỷ miệng lửa mặt cháy như nó. A Nan sợ quá,
bèn nhờ quỷ bày cho phương cách tránh khỏi khổ đồ. Quỷ đói nói : " Ngày
mai ông phải thí cho bọn ngạ quỷ chúng tôi mỗi đứa một hộc thức ăn, lại
v́ tôi mà cúng dường Tam Bảo th́ ông sẽ được tăng thọ mà tôi đây cũng sẽ
được sanh về cơi trên ". A Nan đem chuyện bạch với Đức Phật. Phật bèn
đặt cho bài chú gọi Là "Cứu Bạt Diệm Khẩu Ngạ Quỷ Đà La Ni", đem tụng
trong lễ cúng để được thêm phước. Phật tử Trung Hoa gọi lễ cúng này là
Phóng diệm khẩu, tức là cúng để bố thí và cầu nguyện cho loài quỷ đói
miệng lửa, nhưng dân gian th́ hiểu rộng ra và trại đi thành cúng cô hồn,
tức là cúng thí cho những vong hồn vật vờ không nơi nương tựa v́ không
có ai là thân nhân trên trần gian cúng bái. V́ tục cúng cô hồn bắt nguồn
từ sự tích này, cho nên ngày nay người ta vẫn c̣n nói cúng cô hồn là
Phóng diệm khẩu. Có khi c̣n nói tắt thành Diệm khẩu nữa. Diệm khẩu, từ
cái nghĩa gốc là (quỷ) miệng lửa, nay lại có nghĩa là cúng cô hồn. Điều
này góp phần xác nhận nguồn gốc của lễ cúng cô hồn mà chúng tôi đă tŕnh
bày trên đây. Phóng diệm khẩu mà nghĩa gốc là " thả quỷ miệng lửa ", về
sau lại được hiểu rộng thêm một lần nữa thành " tha tội cho tất cả những
người chết ". V́ vậy, ngày nay mới có câu : " Tháng bảy ngày rằm xá tội
vong nhân ".
Vậy lễ Vu Lan và lễ cúng cô hồn là hai lễ cúng khác nhau. Một đằng th́
liên quan đến chuyện ông Mục Liên, một đằng lại liên quan đến chuyện ông
A Nan. Một đằng là để cầu siêu cho cha mẹ và ông bà bảy đời, một đằng là
để bố thí cho những vong hồn không ai thờ cúng. Một đằng là báo hiếu,
một đằng là làm phước. Sự khác nhau giữa hai bên là hiển nhiên, nhưng
nhiều người vẫn cứ lẫn lộn. Chẳng hạn trước đây, ông Thái văn Kiểm cho
rằng lễ Vu Lan và lễ (xá tội) vong nhân (fête des Trépassés) là một. C̣n
lễ cúng cô hồn (fête des âmes errantes) và lễ xá tội vong nhân (Pardon
des Trépassés) chính là một th́ ông lại xem là hai (X. Les fêtes
traditionnelles Vietnamiennes, B.S.E.I., t. XXXVI, no1, 1961, pp.
64-65). Mới đây, hai tác giả Thích Minh Châu và Minh Chi cho rằng lễ Vu
Lan là để cầu nguyện cho vong hồn những người đă chết (Chúng tôi nhấn
mạnh - HT) không c̣n phải đọa cảnh khổ nữa (Từ điển Phật học Việt Nam,
Hà Nội, 1991, tr. 795, mục Vu Lan bồn). Nhưng đây không phải là " những
người đă chết " nói chung v́ như đă biết, đó chỉ là cha mẹ cùng với ông
bà bảy đời mà thôi.
Trở lên là nói về sự khác nhau giữa lễ cúng cô hồn với lễ báo hiếu,
thường gọi là lễ Vu Lan. Vu Lan là dạng tắt của Vu Lan bồn. Nhưng Vu Lan
bồn là ǵ ? Sau đây là lời giảng của Thích Minh Châu và Minh Chi : " Bồn
là cái chậu đựng thức ăn. Cái chậu đựng thức ăn đem cúng dường chư tăng
vào ngày rằm tháng 7 để cầu nguyện cho vong hồn những người đă chết
không c̣n phải đọa cảnh khổ nữa. Vu Lan dịch âm từ chữ Sanscrit Ullabana,
là cứu nạn treo ngược. Những người làm nhiều điều ác đức, sau khi chết,
phải thác sinh xuống những cơi sống rất khổ gọi là địa ngục. Ở đây có
một khổ h́nh là bị treo ngược (Sđd, tr. 795). Chúng tôi sẽ dựa vào lời
giảng này mà t́m hiểu về xuất xứ của mấy tiếng " Vu Lan " và " Vu Lan
bồn ". Lời giảng này có bốn điểm sai mà điểm sai thứ nhất th́ chúng tôi
vừa mới chỉ ra ở những ḍng cuối của đoạn trên.
Sau đây là điểm sai thứ hai : Nói bồn là cái chậu đựng thức ăn th́ không
đúng v́ bồn chỉ là một yếu tố phiên âm (sẽ phân tích rơ ở phần sau) mà
thôi. Nói rằng đó là " cái chậu đựng thức ăn đem cúng dường chư tăng vào
ngày rằm tháng 7 " th́ lại sai theo một kiểu khác nữa. Chậu là " đồ dùng
thường làm bằng sành sứ hoặc kim loại, miệng rộng, ḷng nông, dùng để
đựng nước rửa ráy, tắm giặt hoặc để trồng cây v.v..." (Từ điển tiếng
Việt 1992). Vậy đựng thức ăn trong loại đồ dùng đó mà dâng lên cho chư
tăng thọ thực là một hành động hoàn toàn thất nghi và thất lễ. Thật ra,
Phật đă dạy Mục Liên như sau :
Phải toan sắm sửa chớ chầy
Đồ ăn trăm món trái cây năm màu
Lại phải sắm giường nằm nệm lót
Cùng thau, bồn, đèn đuốc, nhang dầu
Món ăn tinh sạch báu mầu
Đựng trong b́nh bát vọng cầu kính dâng
(Diễn ca kinh Vu Lan bồn)
Thau, bồn (chậu) chỉ là những thứ phải dâng cho chư tăng trong dịp Vu
Lan để dùng trong việc rửa ráy, tắm giặt ... mà thôi. C̣n thức ăn th́
phải " tinh sạch báu mầu, đựng trong b́nh bát " đàng hoàng lịch sự, chứ
có đâu lại đựng trong chậu.
Thật ra, trước Thích Minh Châu và Minh Chi, cũng có những học giả đă
giảng như trên, chẳng hạn Đoàn Trung C̣n trong bộ từ điển lớn về Phật
học hoặc Toan Ánh trong bộ sách dày về nếp cũ. Đây là một cách giảng lệ
thuộc vào cái sai của sách vở Trung Hoa. Từ Nguyên chẳng hạn, đă giảng
về mấy tiếng Vu Lan bồn như sau : " Nói lấy chậu đựng trăm thức để cúng
dường chư Phật " (Vị dĩ bồn trữ bách vị cung dưỡng chư Phật).
Điểm sai thứ ba là đă theo cái sai của những người đi trước mà giảng Vu
Lan thành " cứu nạn treo ngược", v́ thấy từ điển Trung Hoa giảng Vu Lan
bồn là " cứu đảo huyền ". Thật ra, khi Từ Nguyên chẳng hạn, giảng Vu Lan
bồn thành " cứu đảo huyền " là đă mượn hai tiếng "đảo huyền " trong sách
Mạnh Tử. Trong sách này, có cú đoạn " Dân chi duyệt chi do Giải đảo
huyền dă" nghĩa là "như giải thoát khỏi sự khốn khổ tột cùng vậy ".
Chính Từ Nguyên cũng đă giảng " đảo huyền " là sự khốn khổ tột cùng (khốn
khổ chi thậm). Vậy " cứu đảo huyền " không phải là " cứu nạn treo ngược
" mà lại là " giải thoát khỏi sự khốn khổ tột cùng ". Hai tiếng " đảo
huyền " ở đây không c̣n được hiểu theo nghĩa đen nữa. Nghĩa của chúng ở
đây cũng giống như nghĩa của chúng trong thành ngữ " đảo huyền chi tế "
là t́nh cảnh khốn khó, chứ không phải là " cảnh bị treo ngược ".
Điểm sai thứ tư là ở chỗ nói rằng danh từ Sanscrit "Ullabana " có nghĩa
là " cứu nạn treo ngược ". Trước nhất, cần nói rằng từ Sanscrit này đă
bị viết sai. Vậy không biết ở đây hai tác giả muốn nói đến danh từ
Sanscrit nào, nhưng cứ theo dạng sai chính tả đă thấy th́ có thể luận ra
rằng đó là một trong hai từ sau đây : Ullambana hoặc Ullambhana. Ở đây,
xin phân tích từ thứ nhất: Ullambana gồm có ba h́nh vị : ud (trở thành
ul do quy tắc biến âm samdhi khi d đứng trước l) là một tiền tố, thường
gọi là tiền động từ (préverbe) chỉ sự vận động từ dưới lên, lamb là căn
tố động từ có nghĩa là treo và ana là hậu tố chỉ hành động. Vậy
Ullambana có nghĩa là sự treo lên. Nhưng tất cả chỉ có như thế mà thôi !
Từ Sanscrit này không hề diễn đạt cái ư treo ngược hoặc treo xuôi ǵ cả.
Nó lại càng không thể có nghĩa là " cứu nạn treo ngược " được.
Trở lên, chúng tôi đă nêu ra những điểm sai trong lời giảng của Thích
Minh Châu và Minh Chi về hai tiếng "Vu Lan ". Vậy đâu là xuất xứ và ư
nghĩa đích thực của hai tiếng này ? Trước nhất, Vu Lan là dạng nói tắt
của " Vu Lan bồn ". Đây là ba tiếng đă được dùng để phiên âm danh từ
Sanscrit Ullambhana. Từ này thoạt đầu đă được phiên âm bằng bốn tiếng
Hán đọc theo âm Hán Việt là Ôlambàna. Dạng phiên âm cổ xưa này đă được
Từ Hải khẳng định. Về sau, Ôlambàna được thay thế bằng dạng phiên âm mới
là " Vu Lan bồn", trong đó Vu thay thế cho Ô, lan cho lam và bồn cho bà
+ n (a). V́ " Vu Lan bồn " chỉ là ba tiếng dùng để phiên âm, cho nên
từng tiếng một (Vu, Lan, bồn) hoàn toàn không có nghĩa ǵ trong Hán ngữ
cả. Do đó, tách bồn ra mà giảng thành " cái chậu đựng thức ăn " như hai
tác giả Thích Minh Châu và Minh Chi đă làm là hoàn toàn không đúng.
Ullambhana có nghĩa là sự giải thoát. Danh từ Sanscrit này có ba h́nh vị:
Tiền tố ud (trở thành ul v́ lư do đă nói), căn tố động từ lambh và hậu
tố ana. Xin nói rơ về từng h́nh vị : Không giống như trong Ullambana, ở
đó nó chỉ sự vận động từ dưới lên. Trong Ullambhana, tiền tố ud chỉ ư
phủ định hoặc đối lập, thí dụ : chad (che, bọc, phủ), dv (đối với),
uc-chad (cởi quần áo), khan (chôn), đv ut-khan (moi lên), gam (đi), đv
ud-gam (đi ra), nah (trói, buộc), đv un-nah (cởi trói) v.v... Trong
những thí dụ trên, ud trở thành uc, ut, un do quy tắc biến âm samdhi.
C̣n các căn tố động từ th́ được ghi bằng chữ in hoa theo truyền thống
khi chúng được tách riêng. Căn tố động từ lambh là h́nh thái luân phiên
với labh, có nghĩa là lấy, chiếm lấy, nắm bắt ... Vậy Ul-lambh có nghĩa
là giải thoát. Hậu tố ana chỉ hành động có liên quan đến ư nghĩa mà tiền
tố và căn tố động từ diễn đạt. Vậy Ullambhana có nghĩa là sự giải thoát.
Ullambhana được phiên âm sang Hán ngữ bằng ba tiếng dọc theo âm Hán Việt
là " Vu Lan bồn ". Vu Lan bồn được nói tắt thành Vu Lan. Vậy Vu Lan là
sự giải thoát. Xuất xứ của nó là danh từ Sanscrit Ullambhana. Đây là từ
thứ hai trong hai từ mà chúng tôi đă suy đoán ở trên. Trong cấu tạo của
từ này, tuyệt nhiên cũng không có một thành tố nào mà về ngữ nghĩa lại
có liên quan đến hiện tượng " treo ngược " cả.
Trở lên, dù sao cũng chỉ là ư kiến thô thiển của một cá nhân. Đúng hay
sai, xin được sự thẩm xét của các nhà chuyên môn, trước nhất là các nhà
Phật học và các nhà Phạn học.
Nguồn: Đạo Phật Ngày Nay
Xem thêm: Vu
Lan - Nghĩ Lan Man về Tội "Treo Ngược" - Minh Đức Triều Tâm Ảnh
|
|
|
